Hoe ziet een economie eruit die gezondheid centraal stelt? Die vraag raakt aan het hart van de voedseltransitie. Wat we eten, hoe we het produceren en hoe we dat financieren – het hangt allemaal samen. Steeds duidelijker wordt dat een gezonde samenleving begint bij een gezonde bodem. Want onderzoek laat zien dat een rijke, levende bodem niet alleen veerkrachtige landbouw oplevert, maar ook voedsel met een hogere nutriëntendichtheid en daarmee betere kansen op gezondheid voor iedereen.

In dit magazine leest u over pioniers die deze verbanden niet alleen onderzoeken, maar ook in de praktijk brengen. Van wetenschappers die de relatie tussen bodemleven en microbioom in kaart brengen, tot ondernemers die consumenten de tools willen geven om nutriëntdichtheid van groenten zélf te meten. Van leefstijlinterventies die zorg, voeding en landbouw verbinden, tot innovatieve financieringsmodellen waarin preventie deels ook privaat wordt gedragen.

Juist in de korte keten zien we steeds vaker praktijkgerichte innovaties ontstaan. Niet omdat het per se kleinschalig moet, maar omdat er ruimte is om te experimenteren, te leren en te koppelen wat in het huidige systeem vaak gescheiden is geraakt. Dat is waar innovatie begint: op het grensvlak tussen domeinen, disciplines en denkwijzen. We hopen dat dit magazine inspireert om verder te bouwen aan die vruchtbare verbindingen.

Veel leesplezier!

Meindert Stolk
Gedeputeerde Economie en Innovatie

Op 7 mei stroomde de collegezaal van het LUMC vol met wetenschappers, zorgprofessionals, studenten, boeren, koks, financiers, beleidsmakers en vertegenwoordigers van NGO’s. Zij bogen zich over een urgent thema: de relatie tussen bodemgezondheid en menselijke gezondheid.

Chronische welvaartsziekten kosten Europa jaarlijks meer dan 700 miljard euro, en het RIVM voorspelt dat in Nederland het aantal mensen met één of meerdere chronische aandoeningen zal stijgen van 1,5 naar bijna 12 miljoen in 2050. Een ongezond voedingspatroon is een belangrijke risicofactor, waarbij niet alleen de keuzes die we maken, maar ook de voedingskwaliteit bepalend zijn.

Steeds meer onderzoek wijst op een directe relatie tussen het microbioom van de bodem en dat van onze darmen. Tijdens dit symposium werd de samenhang tussen landbouwmethoden, bodemvitaliteit, voedselkwaliteit en volksgezondheid onderzocht. Wat weten we inmiddels? Waar liggen de kansen? Hoe vertalen we deze kennis naar de praktijk? En hoe bekostigen we dat?

Voedingsrijke gewassen groeien op gezonde bodems. Dat is het uitgangspunt van de Bionutrient Food Association (BFA), opgericht door Dan Kittredge. Hij werkt aan een systeem waarmee consumenten straks zelf kunnen aflezen wat de nutriëntdichtheid van een product is. “Dat creëert marktdruk in de richting van voedzamer voedsel en beïnvloedt de hele voedselketen. De bodem is daar het begin van.”

Dan Kittredge groeide op een biologische boerderij op en dacht als jonge boer de essentie van gezonde landbouw te begrijpen. De realiteit was echter weerbarstig: zieke gewassen, lage opbrengsten en oogsten die werden aangetast door schimmels en larven. Hij ging op zoek naar de oorzaak en ontdekte dat plantgezondheid direct verbonden is met bodemgezondheid. “Ik verdiepte me in agro-ecologie, bodemkunde en microbiologie. Met relatief eenvoudige aanpassingen en zonder middelengebruik werkte ik aan een gezonde bodem. De kosten daalden en de opbrengst steeg, en mijn bedrijf werd winstgevend.”

Inzicht met een draagbare spectrometer

In 2010 richtte hij de Bionutrient Food Association op, met als missie om de voedingskwaliteit van voedsel wereldwijd te verbeteren. Een van zijn belangrijkste innovaties is de ontwikkeling van de Bionutrient Meter, een draagbare spectrometer die de nutriëntdichtheid van voedsel meet, zoals het gehalte aan antioxidanten in wortelen of polyfenolen in courgettes. “Als consumenten kunnen zien welke wortel meer nutriënten bevat, zullen ze automatisch voor kwaliteit kiezen. Dat creëert marktdruk in de richting van voedzamer voedsel en beïnvloedt de hele voedselketen.”

Het bodemmicrobioom als sleutel

Dan Kittredge verzamelde uitgebreide data over gewassen, bodems en teeltmethoden. De resultaten waren opvallend: rassen en variëteiten, landbouwpraktijken, klimaatzone en bodemtype bleken geen verklaring te bieden voor de enorme verschillen in voedingswaarde. “Wat wél het verschil maakt, is de bodem. Het levende ecosysteem in de grond — het bodemmicrobioom — bepaalt in hoge mate of een gewas rijk is aan nutriënten.”

Een voedzamer voedselsysteem in 2028

Het onderzoek naar nutriëntdichtheid bevindt zich inmiddels in een nieuwe fase. In samenwerking met experts op het gebied van biochemie, microbiologie, agronomie en voedingswetenschap ontwikkelt BFA een schaal van 1 tot 100 voor een objectieve beoordeling van voedingskwaliteit. Doel is om in 2028 voor twintig gewassen een breed toepasbare kwaliteitsdefinitie te hebben. Met een eenvoudige app kunnen consumenten dan bijvoorbeeld een wortel of appel scannen en direct de voedingswaarde zien. Kittredge: “Zo ontstaat een voedselsysteem waarin gezond voedsel zichzelf verkoopt. Waarin boeren worden beloond voor samenwerking met de natuur. En waarin consumenten met elke aankoop bijdragen aan hun eigen gezondheid én aan vruchtbare bodems.”

De ene wortel is de andere niet

De afgelopen jaren onderzocht de Bionutrient Food Association een groot aantal monsters van grond en gewassen, aangeleverd door telers uit de Verenigde Staten en, in Europa, vooral uit Frankrijk. De hoeveelheid antioxidanten in wortels bleek tot wel een factor 40 te verschillen; bij polyfenolen was dit een factor 20. Daarbij zat de grote meerderheid van de geteste wortels aan de lage kant van het potentieel wat betreft nutriëntengehalte. Deze verschillen bleven zichtbaar, ook binnen hetzelfde ras. Klimaatzone, bodemtype, verkooppunt en landbouwpraktijk bleken de verschillen onvoldoende te verklaren. Ook de verschillen tussen gangbare boeren onderling, of tussen biologische en regeneratieve boeren onderling, bleken groot. De beste verklarende factor voor de nutriëntdichtheid was de hoeveelheid leven in de bodem.

Bekijk de volledige presentatie online op ons YouTube-kanaal.

Hoeveel microbieel leven er in de bodem aanwezig is, hangt af van de dagelijkse landbouwpraktijk. Microben zijn essentieel voor de plantgezondheid, net zoals ze bepalend zijn voor de gezondheid van onze darmen. Vanuit het project Soils2guts vraagt Isabel Siles-Asaff, promovendus aan het Centrum voor Milieuwetenschappen Leiden, aandacht voor de relatie tussen het bodemmicrobioom, de kwaliteit van de gewassen en de gezondheid van onze darmen. Een gezondere landbouw biedt oplossingen, een systeemverandering is nodig.

De bodem heeft een cruciale rol. Volgens Isabel is de aanwezigheid van microben in de bodem essentieel bij het verbeteren van de voedselkwaliteit: “Behalve dat microben in de bodem zorgen voor een goede weerbaarheid van de plant en de beschikbaarheid van voedingsstoffen voor de plant, verbeteren ze ook het microbioom van de plant. Wij denken dat zowel het bodem- als het plantmicrobioom zorgen voor een verbetering van de voedingswaarde van de plant. De verwachting is dat deze planten zorgen voor een betere darmgezondheid bij de mens.”

Soils2guts: interdisciplinair project

Om te onderzoeken hoe verschillende landbouwpraktijken het bodemmicrobioom beïnvloeden, is het project Soils2guts opgezet. Met een interdisciplinair team van wetenschappers deed Isabel onderzoek bij 31 Nederlandse landbouwbedrijven. Boeren en tuinders kregen een vragenlijst over de toegepaste landbouwmethode zoals gewasrotatie, het gebruik van groenbemesters, de manier van grondbewerking en het gebruik van pesticiden. Op deze bedrijven werd ook het microbioom van zowel de bodem als het gewas onderzocht en de gewaskwaliteit bepaald aan de hand van de hoeveelheid aanwezige voedingsstoffen.

Bodem en plantkwaliteit

Uit de onderzoeken blijkt dat intensiever gebruik van het land gepaard gaat met minder diversiteit in de bodem. “Als de diversiteit in de bodem groot is, er ook een meer divers plantmicrobioom te vinden dat gerelateerd is aan een hogere kwaliteit van de plant.” De kwaliteit van een plant hangt volgens Isabel naast fysische en chemische eigenschappen af van secundaire metabolieten, dit zijn organische componenten die de plant produceert maar die niet direct betrokken zijn bij plantengroei. “Bijvoorbeeld de carotenoïden, deze stoffen beschermen de plant en helpen bij pigmentatie en fotosynthese. Het is interessant om dit te meten omdat deze stoffen niet alleen voordelen hebben voor de plant, maar mogelijk ook voor de menselijke gezondheid”.

Systeemverandering

Isabel benadrukt dat zowel de landbouw- als de gezondheidssector te maken hebben met systemische problemen als milieuvervuiling en chronische ziekten. “Het huidige systeem moet veranderen. Hiervoor hebben we ander beleid nodig en een mentaliteitsverandering bij de consument. Boeren willen wel gezonder en duurzamer produceren, dit moet gestimuleerd en beloond worden”. Ook zorgprofessionals erkennen dat voedselkwaliteit invloed heeft op de gezondheid. Er zijn volgens Isabel helaas nog steeds barrières die verandering in de weg staan. “Er is te weinig en een te gefragmenteerde samenwerking, het is belangrijk dat de landbouw en de gezondheidszorg de krachten bundelen.”

Bekijk de volledige presentatie online op ons YouTube-kanaal.

Sebastiaan Bos, algemeen directeur biologische tuinderij Kievit, Katwijk:

‘Gezonde voeding begint bij een levende bodem’

"De keynote van Dan Kittredge was voor mij een feest van herkenning. Toen ik in 2018 op dit perceel begon, keek ik uit over dor zand. De grond was arm en levenloos. Ik dacht eerst: de natuur herstelt zich wel. Maar dat bleek te optimistisch. We zijn handmatig gaan woelen, zonder ploegen, en lieten zware machines achterwege. Zo gaven we de bodem weer lucht en ruimte. Inmiddels zit er weer leven in de grond. Het organische stofgehalte is gestegen van 1,5% naar bijna 4%. Dat is veel, zeker op kalkrijke zandgrond. De planten groeien sterker, de kwaliteit van de producten is omhooggegaan. Ik geloof sterk dat gezonde voeding begint bij een levende bodem. We voeren structureel metingen uit. Niet om te bewijzen dat het werkt – maar omdat we willen blijven leren. Wat mij betreft gaan wetenschap en praktijk daarin hand in hand. Als tuinder zie je dagelijks wat werkt. Het is tijd dat we dat samen verder onderzoeken.”

David Luijendijk, eigenaar biologisch-dynamische kwekerij Eko-Logisch, Roelofarendsveen:

‘Alle planten op mijn bedrijf hebben een functie’

“Mijn vader teelde uitsluitend tomaten en paprika’s op steenwol. Hier voelde ik me niet bij thuis en ik besloot mijn eigen weg te gaan. Ik kwam in aanraking met biologisch-dynamische landbouw. Het werken zonder gewasbeschermingsmiddelen en genetische modificatie, maar mét groenbemesters en preparaten sprak mij enorm aan. Ik ben ervan overtuigd dat alle planten op mijn bedrijf een functie hebben, zowel de door mij geplante gewassen, als de spontane planten die vanzelf opkomen. Het liefst grijp ik zo min mogelijk in en laat ik de natuur haar gang gaan. Hoe meer diversiteit boven de grond, hoe meer diversiteit onder de grond, hoe beter het microbioom,”

Klaas Nijhof, oprichter zelfoogst-tuinderij De Nieuwe Ronde, Wageningen:

‘Iedere beslissing moet bijdragen aan een gezonde bodem’

“Onze tuinderij staat in dienst van een breder sociaal doel. We willen een plek zijn waar mensen zich betrokken voelen bij voedselproductie. Na 15 jaar biologisch boeren viel het me op dat, ondanks al mijn inspanningen, het organische stofgehalte in de bodem laag bleef. En er speelden meer zaken die me frustreerden. De gehaltes aan vitamines en mineralen in groenten daalden drastisch. De oogstopbrengsten van vooral de voorjaarsgewassen daalden, ondanks dezelfde bemesting als voorgaande jaren. Ik leerde dat micronutriënten een essentiële rol spelen in de bodem. Door hier meer aandacht aan te geven is de plant- en bodemgezondheid verbeterd. We moeten zorgen voor een zo hoog mogelijk organische stofgehalte in de bodem, zodat vocht en voedingsstoffen vastgehouden en afgestaan kunnen worden als dat nodig is.”

Bekijk de volledige presentatie online op ons YouTube-kanaal.

Meer dan de helft van de bevolking draagt een sluimerend ontstekingsproces met zich mee dat zich vroeg of laat via een ziekte of aandoening meldt. Het eten van industrieel samengesteld voedsel is één van de belangrijkste oorzaken. Dat stelt Hanno Pijl, hoogleraar Diabetologie aan het LUMC. Zijn devies: “Eet natuurlijk voedsel, gevarieerd en niet te veel.”

We worden overspoeld door een tsunami aan chronische welvaartsziekten. Met de leeftijd neemt de schade aan de cellen in het lichaam toe en stijgt de ziektelast. Dat vergrijzing de belangrijkste oorzaak is van de ziektepandemie is echter een misverstand. “Onze manier van leven vergroot de kans op ziekte sterk”, weet Hanno Pijl.

We zijn wat we eten

Voeding is essentieel voor onze gezondheid, het vormt de bouwstenen voor alle organen en functies in ons lichaam. We zijn letterlijk wat we eten. Als we systematisch verkeerde voedselkeuzes maken, gaat er op een goed moment iets mis in het lichaam.

Die verkeerde voedselkeuzes zijn in hoge mate afhankelijk van het voedselaanbod in onze leefomgeving. Als voorbeeld noemt Hanno het eiland Nauru. “De eilanders kregen toegang tot fastfood en gemotoriseerd vervoer. Slechte eetgewoonten en gebrek aan lichaamsbeweging werden onderdeel van de nieuwe leefstijl. Als gevolg hiervan steeg het aantal patiënten met diabetes type 2 in 50 jaar tijd van praktisch nul tot bijna de helft van de bevolking.”

Invloed op ons eigen microbioom

Hanno Pijl noemt zeven componenten binnen onze huidige leefstijl die tot chronische ziekten kunnen leiden: stress, gebrek aan lichaamsbeweging, roken, slechte slaapkwaliteit, het drinken van alcohol, toxines uit het milieu en te veel en verkeerde voeding. “Deze interacteren met twee factoren die samen bepalen welke ziekte we krijgen, namelijk de genen die we meekrijgen van onze ouders én ons microbioom, de bacteriën in onze darmen. Dat microbioom is essentieel voor onze gezondheid en is ook de factor waar we zelf invloed op hebben via ons voedselpatroon.”

Industrieel samengesteld voedsel

De grootste boosdoener is volgens Hanno industrieel samengesteld voedsel. “Hier halen we 60 tot 70% van onze calorie-inname vandaan. Dit voedsel bestaat voor een groot gedeelte uit verzadigde vetten, geraffineerde suikers, emulgatoren en smaakstoffen. Deze stoffen veroorzaken op verschillende wijzen ontstekingen in ons lichaam. Door structureel bewerkt voedsel te eten lopen veel mensen rond met een chronische, laaggradige ontsteking, die onze lichaamscellen beschadigt. Vroeg of laat komt deze aan de oppervlakte. Met alle gevolgen van dien.”

Hij pleit dan ook voor het eten van zoveel mogelijk natuurlijke onbewerkte voedingsmiddelen. “Die bevatten voedingsvezels, vitaminen, anti-oxidanten en mineralen en zijn essentieel voor het microbioom in onze darmen. Eet daarnaast gevarieerd en niet te veel.”

Bekijk de volledige presentatie online op ons YouTube-kanaal.

Door boeren en voedselinitiatieven structureel te ondersteunen, kunnen we de epidemie van chronische aandoeningen terugdringen en bouwen aan een gezondere toekomst. Dat is het uitgangspunt van voedingsdeskundige Zuzanna Zielińska. Met haar Agri-Health System pleit zij voor een fundamenteel andere kijk op preventie in de zorg.

Jaarlijks worden miljarden euro’s besteed aan de behandeling van chronische aandoeningen. Het merendeel van die aandoeningen, zoals diabetes type 2 en hart- en vaatziekten, is sterk gelinkt aan leefstijl en voeding. Hoewel het belang steeds meer wordt onderkend, is financiering vanuit zorgbudgetten een probleem.

We laten kansen liggen

Zuzanna wil daar verandering in aanbrengen. “We blijven aan de achterkant repareren, terwijl er aan de voorkant zoveel winst te behalen valt,” zegt ze. “We laten kansen liggen die direct bijdragen aan een gezonder Nederland. Die kansen bieden de boeren. Hun werk is cruciaal voor onze gezondheid.”

Obstakels

Gezonde keuzes zijn lang niet voor iedereen bereikbaar, stelt ze vast. “Een gezond dieet is vaak even duur of zelfs duurder dan het gemiddelde voedingspatroon. Er zijn veel obstakels die gezonde voeding in de weg staan – zowel sociale als economische. Het is essentieel dat gezond voedsel niet alleen beschikbaar is voor hoogopgeleide of kapitaalkrachtige groepen. We moeten systemen bouwen die iedereen ondersteunen.”

Agri-Health System

Met het Agri-Health System wil Zuzanna zorg en landbouw aan elkaar koppelen. Op die manier kunnen boeren de omschakeling naar duurzame landbouw bekostigen. “Op dit moment stroomt er geen geld van de zorgsector naar boeren. Als we een fractie van het Europese zorgbudget van 700 miljard euro dat nu naar de behandeling van chronische ziektes gaat inzetten voor gezonde landbouw, maken we een enorme slag. De impact op de volksgezondheid én de bodemgezondheid is dan enorm. De volgende stap is dat deze structureel wordt.”

Inspiratie uit de Verenigde Staten

Inspiratie deed ze op in de Verenigde Staten. In Oklahoma werkt het programma Fresh RX samen met boeren die vers voedsel leveren aan mensen met diabetes type 2. Die patiënten krijgen daarnaast voedingseducatie en begeleiding. De resultaten zijn dusdanig positief dat het Amerikaanse ministerie van Volksgezondheid structurele financiering overweegt. In Californië werken biologische boeren, chefs en diëtisten samen met ziekenhuizen aan gepersonaliseerde voedingsprogramma’s voor patiënten. Zuzanna test een vergelijkbare aanpak als in de Verenigde Staten in Rotterdam-Zuid, met een pilotproject voor mensen met diabetes type 2. Deelnemers ontvangen biologische voedselboxen van lokale boeren, krijgen begeleiding van een diëtist en doen mee aan kookworkshops. “We zien dat sociale drempels wegvallen. Mensen vormen nieuwe gemeenschappen rondom voedsel. Gezond eten wordt niet alleen bereikbaar, maar ook aantrekkelijk.”

Bekijk de volledige presentatie online op ons YouTube-kanaal.

In Rotterdam-Zuid laat het project Voedsel op Recept zien wat er gebeurt als zorg en landbouw écht samenwerken. Patiënten met diabetes type 2 ontvangen er wekelijks lokale biologische voedselpakketten, aangevuld met voedingseducatie, kookworkshops en persoonlijke begeleiding. De ervaring van deelneemster Nargis Lalaram maakt de impact zichtbaar.

“Ik durfde niemand te vertellen dat ik diabetes heb. Zelfs mijn collega’s niet. Ik schaamde me.” Nargis Lalaram uit Rotterdam-Zuid vertelt openhartig over haar jarenlange strijd met suikerziekte. Totdat een vriendin haar wees op het project Voedsel op Recept. “Sinds ik meedoe is alles anders. Mijn bloedsuiker is gedaald van 13,5 naar 6,5. Ik ben negen kilo kwijtgeraakt. En ik slik geen tabletten meer.”

Nieuwe gemeenschappen

Nine Perdeck, programmacoördinator bij HarvestCare, ziet dat deelnemers niet alleen gezonder eten, maar ook nieuwe gemeenschappen vormen. “Ze komen het pakket ophalen, praten met elkaar over recepten en onbekende groenten. Er ontstaan verbindingen.” Volgens haar zit de kracht van het programma juist in dat sociale aspect. “Dat iemand ongezond eet, komt vaak niet door onwil, maar door barrières. Die nemen wij weg.”

Belang van toegankelijkheid

Ook Kirsten Berk, senior onderzoeker en diëtist aan het Erasmus MC, onderstreept het belang van toegankelijkheid. “Het is niet eerlijk dat gezonde voeding nog steeds vooral bereikbaar is voor mensen met geld en kennis. Voedsel op Recept laat zien dat je door de juiste infrastructuur op te zetten mensen écht bereikt.”

Meer zelfvertrouwen

Voor Nargis draait de winst niet alleen om kilo’s of bloedsuikerwaarden. “Ik voel me niet meer moe of trillerig. Ik val niet meer in slaap na het eten. Maar het belangrijkste is dat ik meer zelfvertrouwen heb. Als ik dit project niet had meegemaakt, had ik nooit geweten hoe goed ik me eigenlijk kan voelen. En dat allemaal door voeding. Ik ben iedereen zo dankbaar. Dit heeft mijn leven veranderd.”

Bekijk de volledige presentatie online op ons YouTube-kanaal.

‘Landbouw en preventieve gezondheid aan elkaar koppelen’

Preventie is een risicovolle investering. Onzeker is of de kosten die gemaakt worden besparingen gaan opleveren in de toekomst. Voor een succesvolle interventie heeft een holistische aanpak meer kans van slagen dan de aanpak van afzonderlijke problemen. Het Agri-Health Impact Fonds doet dat door landbouw en preventieve gezondheid aan elkaar te koppelen.

Anne van de Peppel begon haar loopbaan in de financiële sector en verruilde die wereld tijdelijk voor een studie biologische landbouw. Inmiddels is ze terug – met een missie: “Focus bij een doelgroep zowel op de gezondheid, als op de sociale omgeving en de toegang tot gezond voedsel om problemen op te lossen.” Als mede-oprichter van HarvestCare werkt ze aan het Agri-Health Impact Fonds. Ze kijkt daarbij naar financiële impact bonds.

Private partijen investeren

Een financiële impact bond is een slimme manier om maatschappelijke problemen aan te pakken, zoals werkloosheid of gezondheidsproblemen. In plaats van dat de overheid vooraf geld geeft, investeren private partijen – bijvoorbeeld bedrijven of fondsen – in een project. Werkt de aanpak, dan betaalt de overheid of een andere organisatie het geld terug, soms met een rendement. Zo worden risico’s verplaatst naar de investeerders en is er ruimte om te experimenteren met nieuwe oplossingen.

Maatschappelijke winst boeken

Ook bij het Agri-Health Impact Fonds is het de bedoeling om privaat geld van bijvoorbeeld impactinvesteerders in te zetten. Behalve de overheid hebben ook andere partijen er baat bij hierin te investeren, vanwege de maatschappelijke winst die geboekt kan worden. “We kijken niet alleen hoe we in de zorg bijvoorbeeld complicaties bij diabetes type 2 kunnen omkeren, maar ook hoe we de toegang tot biologische en regeneratieve producten kunnen vergroten. Als bij de patiënt de lange termijn glucosewaarden verbeteren door een gezond eetpatroon, is dat een enorme besparing op zorgkosten.”

Businesscase van sociale ondernemer

Anne geeft aan drie partijen nodig te hebben om maatschappelijke uitdagingen aan te gaan: een probleemeigenaar, zoals een gemeente of een zorgverzekering, een impactinvesteerder en een sociale ondernemer (HarvestCare). Een intermediair kan deze drie partijen bij elkaar brengen. “Wij werken samen met Social Finance NL als intermediair, waarmee we het Agri-Health impact Fonds gaan oprichten. We stellen een businesscase op en verkopen die aan een impactinvesteerder. HarvestCare voert, als de sociale ondernemer, de interventie uit. Een onafhankelijke partij zal de resultaten hiervan beoordelen en afhankelijk van de uitkomsten de impactinvesteerder terugbetalen.”

HarvestCare heeft een subsidie ontvangen om hun Agri-Health Outcome Payment Model (AHOPM) verder te ontwikkelen.

Bekijk de volledige presentatie online op ons YouTube-kanaal.

Marc Koopmanschap, gezondheidseconoom RIVM / vrijwilliger tuinderij Land van Ons, Wassenaar:

‘Werken aan een systeemverandering’

“De landbouw in Nederland moet anders. De huidige werkwijze put de bodem uit en draagt te weinig bij aan biodiversiteit. Tegelijk eten we met z’n allen te veel, te vet en te eenzijdig. Het is heel goed mogelijk om landbouw te bedrijven die gezond is voor mens én natuur. Maar zolang supermarkten vol liggen met ongezonde producten en mensen dagelijks worden blootgesteld aan reclame voor ongezond eten, blijft echte vooruitgang moeilijk. We moeten niet alleen elkaar opvoeden om gezonder te eten maar ook aan een systeemverandering werken. Denk bijvoorbeeld aan een reclameverbod voor ongezond eten. De politiek vreest betutteling, maar het is juist de voedselindustrie die ons teveel stuurt.”

Monique van der Laan, biologisch melkveehouderij De Beekhoeve, Kamerik:

‘De boer is de dokter van de toekomst’

“Verandering staat voor de deur. Wij, als biologische boeren, moeten het goede voorbeeld geven. Een gezonde bodem geeft gezonde planten en die geven gezonde mensen. Ik investeer veel in een gezonde bodem en verkoop zuivelproducten die gretig aftrek vinden in de directe omgeving. Consumenten zien hun gezondheid verbeteren en zeggen dat ze meer energie krijgen. We moeten niet vergeten dat we onderdeel zijn van de natuur. De bodem is als onze buik. De boer is de dokter van de toekomst.”

Elly Baak, hoofd voeding LUMC:

‘Gezonde voeding is essentieel’

“Als ziekenhuis vinden we gezonde voeding essentieel – voor onze patiënten, bezoekers én medewerkers. De stap van een gezonde ziekenhuiskeuken naar lokale producten van een gezonde bodem is dan ook logisch. Steeds meer onderzoek, ook van mijn collega’s in het LUMC, laat zien hoe nauw het bodemleven verwant is aan ons eigen microbioom. De bodem is het begin van onze gezondheid.”

Bekijk de volledige presentatie online op ons YouTube-kanaal.

Colofon

Het symposium ‘Bodem als basis van gezondheid’ is een initiatief van De Tuin van Holland, HarvestCare en LUMC.

Inhoudelijke coördinatie: Zuzanna Zielińska (HarvestCare)
Organisatie: Jet Verloove en Hansje Huson
Locatie en catering: LUMC, Elly Baak

Dit swipezine is een uitgave van De Tuin van Holland.

Redactiecoördinatie: Jos van Duinen en Hansje Huson
Teksten: Jos van Duinen en Jessica Zwartjes
Fotografie: Hugo de Wolf
Vormgeving en techniek: Loek Weijts

De Tuin van Holland brengt smaak, gezondheid, duurzaamheid, historie en innovatie samen. Samen met chefs, artsen, boeren en andere ketenspelers zetten we ons in voor een gezonde duurzame keuken voor iedereen. Want één ding is inmiddels wel duidelijk: structurele oplossingen vragen inzet van de hele keten – van de boer tot in de keuken.

Lees meer op de website

Volg ons op LinkedIn

De Tuin van Holland is een van de Groene Cirkels in provincie Zuid-Holland.